نمایشی دەفری خواردنەوە: پلاستیک بەرامبەر شووشە بەرامبەر دەبە ئەلەمنیۆم

ئەگەر سەوزترین دەفری خواردنەوەت دەوێت، دەبەی ئەلەمنیۆم باشترینە. لە ئەمریکا، 43%ی ئەم دەبەیانە ڕیسایکل دەکرێن . ئەم ژمارەیە بەرز دەبێتەوە بۆ... 68% لەو ویلایەتانەی کە سیستەمی گەڕانەوەی پارەی دانراویان هەیە . هەروەها دەبە ئەلەمنیۆمەکان وزەی کەمتر بەکاردەهێنن کاتێک ڕیسایکل دەکرێن. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ دابەزاندنی شوێنپێی کاربۆنیان زیاتر لە مادەکانی تر.

گرنگی بە زەوی دەدەیت، بەڵام بیر لە تەندروستی خۆتیش دەکەیتەوە. تۆ دەتەوێت شتەکان ئاسان بن، وە پرسیار دەکەیت دوای ئەوەی شووشەیەک یان دەبەیەک فڕێ دەدەیت چی ڕوودەدات. هەر جارێک بوتڵێکی پلاستیکی، شووشەی شووشە، یان دەبەی ئەلەمنیۆم هەڵدەبژێریت، کاریگەری لەسەر هەسارەکە دەبێت. بیر لەوە بکەرەوە کە چی بۆ تۆ گرنگترە کاتێک خواردنەوەی داهاتوو هەڵدەبژێریت.

کلیلەکانی بردنە دەرەوە

• دەبە ئەلەمنیۆمەکان باشترین هەڵبژاردەن بۆ هەسارەکە. بە ئاسانی ڕیسایکل دەکەن و وزە پاشەکەوت دەکەن. خواردنەوەکان بە تازەیی و سەلامەت دەهێڵنەوە.

• بوتڵی شووشە سەلامەتترینە بۆ تەندروستیتان. خواردنەوەکان بە پاکی دەهێڵنەوە. بەڵام قورسن و دەتوانن بشکێن. وزەی زیاتر بەکاردەهێنن بۆ دروستکردنی.

• بوتڵی پلاستیکی سووک و ئاسانە بۆ هەڵگرتن. بەڵام زۆر ڕیسایکل ناکرێن. دەتوانن بە مایکرۆپلاستیک ژینگە پیس بکەن.

• ڕیسایکلکردنی دەبە ئەلەمنیۆمەکان وزەیەکی زۆر پاشەکەوت دەکات. هەروەها پیسبوون کەمدەکاتەوە. ئەمەش وایان لێدەکات زۆرترین دۆستی ژینگە بن کاتێک بە شێوەیەکی دروست ڕیسایکل دەکرێن.

• بەکارهێنانی شووشەی دووبارە بەکارهێنراو یارمەتی پاراستنی زەوی دەدات. هەڵگرتنی ئەو دەفرانەی کە پاشماوەی کەمتریان تێدایە باشە. ئەم هەڵبژاردنانە هەموو ڕۆژێک پشتگیری لە خووەکانی سەوزتر دەکەن.

بڕیاری خێرا

باشترین بە گشتی

تۆ دەفرێکی خواردنەوەت دەوێت کە یارمەتی هەسارەکە بدات. هەروەها دەتەوێت ئاسان و سەلامەت بێت. دەبە ئەلەمنیۆم باشترین هەڵبژاردنە کاتێک سەیری هەموو شتێک دەکەیت. بۆ زەوی باشن، بەکارهێنانیان سادەن و خواردنەوەکەت بە سەلامەتی دەهێڵنەوە.

• دەبە ئەلەمنیۆمەکان زیاتر لە دەفرەکانی تر ڕیسایکل دەکرێن.

• دەربارەی 75%ی هەموو ئەو ئەلەمنیۆمانەی کە تا ئێستا دروستکراون ئێستاش بەکاردەهێنرێن.

• دەبە سووک و بەهێز و ئاسانە بۆ هەڵگرتن.

• ئەوان خواردنەوەکەت بە تازەیی دەهێڵنەوە بە ڕێگریکردن لە ڕووناکی و هەوا.

• پێویستت بە شووشە کەرەوە نییە و دەبە نزیکە هەرگیز نەشکێت.

لێرەدا ڕێگەیەکی خێرا دەخەینەڕوو بۆ ئەوەی بزانیت هەر دەفرێک چۆن کاردەکات:

جۆری دەفر	ڕێژەی ڕیسایکلکردن (ئەمریکی)	توانای دووبارە بەکارهێنانەوە	شوێنپێی کاربۆن	دەردانی گازی ژەهراوی گواستنەوە	لایەنە باشەکانی سەرەکی	لایەنە خراپەکانی سەرەکی
دەبە ئەلەمنیۆمەکان	~45%	100%، بێکۆتایی	کەم (ئەگەر ڕیسایکل کرابێت)	نزمترین	بەهێزە، سووکە، باشترینە بۆ ڕیسایکلکردن	بەرزە ئەگەر ڕیسایکل نەکرێت
شووشەی شووشە	~32%	100%، بێکۆتایی	بەرز	بەرزترین	دووبارە بەکاردەهێنرێتەوە، هیچ مایکرۆپلاستیکێک نییە	قورس، ناسکە
پلاستیک (PET)	~8%	سنووردار	ناوەند	نزم	سووک، هەرزان	کەمی ڕیسایکلکردن، پیسبوون

بۆچی سەردەکەوێت

دەبە ئەلەمنیۆمەکان چەندین خاڵی باشیان هەیە. دەتوانیت دووبارە و سێبارە ڕیسایکلیان بکەیتەوە. کاتێک ڕیسایکل دەکرێن کوالیتی لەدەست نادەن. ڕیسایکلکردنی ئەلەمنیۆم وزەی زۆر کەمتر بەکاردەهێنێت لە چاو دروستکردنی دەبەی نوێ. ئەمەش سەرچاوەکان پاشەکەوت دەکات و پیسبوون کەمدەکاتەوە. دەبە ئاسانە بۆ کۆکردنەوە و ڕیزکردن. دەربارەی 90%ی دەبە بەکارهێنراوەکان ڕیز دەکرێن و دووبارە بەکاردەهێنرێنەوە . ئەمە زۆر باشترە لە شووشە یان پلاستیک.

ئایا دەزانی؟ دەبە ئەلەمنیۆمەکان خواردنەوەکەت خێراتر لە شووشەی شووشە سارد دەکەنەوە. ئەمە زۆر باشە بۆ ڕۆژانی گەرم و ساردبوونەوەی خێرا.

دەبە سەلامەتترە بۆ گواستنەوە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر. وەک شووشە ناشکێن. کێشی سووکیان واتە بارهەڵگرەکان سووتەمەنی کەمتر بەکاردەهێنن. ئەمەش پیسبوون کەمدەکاتەوە و یارمەتی هەسارەکە دەدات. کاتێک دەبە ئەلەمنیۆمەکان هەڵدەبژێریت، یارمەتیت دەدەیت کە کەرەستەکان لە زبڵدانەکان دوور بخرێنەوە. هەروەها دەفرێک بەدەست دەهێنیت کە خواردنەوەکەت بە سەلامەتی و تازەیی دەهێڵێتەوە.

پلاستیک

بەرهەم هێنان

شووشەی پلاستیکی لە هەموو شوێنێک هەیە کە سەیری دەکەیت. زۆربەی شووشەکان بەکاریدەهێنن PET، کە کۆدی ڕیسایکلکردنی #1 ی هەیە . HDPE بۆ کۆزە گەورەکان بەکاردێت و کۆدی #2 ی هەیە. کۆمپیوتەر بۆ شووشەی گەورەی ئاو ساردکەرەوەیە. ئێستا کۆمپانیاکان شووشە سووکتر دەکەن و کەمتر پلاستیک بەکاردەهێنن. هەندێک لە شووشە... PET ی ڕیسایکل کراو بۆ پاشەکەوتکردنی وزە.

• PET لە زۆربەی بوتڵی ئاوی پلاستیکیدا بەکاردەهێنرێت.

• HDPE بۆ شووشەی گەورەتر بەکاردێت.

• بوتڵی پۆلی کاربۆنات دەتوانرێت چەندین جار بەکاربهێنرێتەوە.

• بەکارهێنانی پلاستیکی ڕیسایکل کراو وزە پاشەکەوت دەکات لە کاتی دروستکردنی شووشەدا.

دروستکردنی شووشەی پلاستیکی وزەی کانگا و کەرەستەی جوڵاو بەکاردەهێنێت. ڕیسایکلکردنی شووشە یارمەتی بەکارهێنانی وزەی کەمتر دەدات، بەتایبەتی کە ناوەڕۆکی ڕیسایکل کراو زیاتر بێت.

کاریگەری

بوتڵی پلاستیکی پێویستی بە سووتەمەنی بەردینی زۆرە بۆ دروستکردنی . ئەم پرۆسەیە گازی گەرمخانەیی دەردەدات و نەوت و ئاو بەکاردەهێنێت. ئەگەر بوتڵێکی پلاستیکی فڕێ بدەیت، دەتوانێت بۆ ماوەی سەدان ساڵ بەردەوام بێت. پاشماوەی پلاستیکی زبڵدانەکان پڕ دەکات و ئاو پیس دەکات. لە ساڵی ٢٠١٩ پلاستیک بەشێکی لە دەردانی گازی گەرمخانەیی جیهانی پێکهێناوە. ئەگەر خەڵک بەردەوام پلاستیک بەکاربهێنن، ڕێژەی دەردانی گازی ژەهراوی دەتوانێت تا ساڵی ٢٠٦٠ دوو هێندە بێت.

ئامۆژگاری: بەکارهێنانی کەمتر لە شووشەی پلاستیکی یەکجار بەکارهێنراو یارمەتی کەمکردنەوەی دەردانی کاربۆن دەدات و سەرچاوەکان پاشەکەوت دەکات.

پاراستن

بوتڵی پلاستیکی خواردنەوەکان بە سەلامەتی دەهێڵێتەوە. بەهێز و سووکن، بۆیە بە ئاسانی ناشکێن. پلاستیکەکە هەوا و شێ لە دەرەوە دەهێڵێتەوە. ئەمەش یارمەتی خواردنەوەکەت دەدات بۆ ماوەیەکی زیاتر بە تازەیی بمێنێتەوە. شووشە بە چەندین شێوە و قەبارە دێت. زۆربەیان قاپیان توند و تۆڵ هەیە کە دزەکردن و میکرۆبەکان دەواسێت.

تایبەتمەندی پارێزەر	وەسف
پاراستنی جەستەیی	بوتڵەکان بە ئاسانی ناچن و دزە ناکەن.
تایبەتمەندیەکانی بەربەست	پلاستیک ڕێگری لە شێ و ئۆکسجین دەکات.
تایبەتمەندیەکانی ئاسانکاری	ئاسانە بۆ کردنەوە و داخستنی بە کاپەکانی پیچ.
مانەوە و کێشی سووک	پلاستیک سووک و سەختە بۆ شکاندن.

ئاسوودەیی

شووشەی پلاستیکی ئاسانە بۆ هەڵگرتن . ئەگەر بیانخەیتە خوارەوە ناشکێن. ئەوان بە چەندین قەبارە دێن . بەرهەمهێنەران دەتوانن پلاستیک بۆ چەندین شێوە لە قاڵب بدەن. بوتڵەکان ئاسانن بۆ ئەوەی لیبڵیان لەسەر بکرێت، بۆیە دەزانیت چی دەخۆیتەوە.

• شووشەی PET بەهێزە و دەستکاریکردنی سەختە.

• سووکن و ئاسانن بۆ جوڵە.

• شووشەی پلاستیکی بۆ کەسانی سەرقاڵی زۆر باشە.

ڕیسایکلکردن

دەتوانیت بوتڵی پلاستیکی ڕیسایکل بکەیت، بەڵام... زۆرێکیان ڕیسایکل ناکرێن . لە ئەمریکا تەنها هەندێک بوتڵی پلاستیکی ڕیسایکل دەکرێن. زۆر کەس نازانن کام پلاستیک ڕیسایکل بکەن. هەندێک شوێن خزمەتگوزاری ڕیسایکلکردنیان نییە. زۆربەی شووشەکان PET یان HDPE بەکاردەهێنن کە دەتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە. پلاستیکە تێکەڵەکان قورسترن بۆ دووبارە بەکارهێنانەوە. لە سەرانسەری جیهاندا تەنها بڕێکی کەم لە پلاستیک ڕیسایکل دەکرێت. باقیەکەی دەچێتە زبڵدانەکان یان ژینگە.

تێبینی: هەڵگرتنی ئەو بوتڵانەی کە بە پلاستیکی ڕیسایکل کراو دروستکراون و ڕیسایکلکردنی یارمەتی کەمکردنەوەی پاشەڕۆ دەدات و وزە پاشەکەوت دەکات.

شووشە

بەرهەم هێنان

شووشەی شووشە لەو شتانە دروست دەکرێت کە لە سروشتدا دەبینرێن. کارگەکان بەکاری دەهێنن خۆڵ و خۆڵەمێشی سۆدە و بەردی لیمۆ بۆ دروستکردنی شووشە. هەروەها شووشەی ڕیسایکل کراویش زیاد دەکەن کە پێی دەوترێت کولێت. بەکارهێنانی زیاتری کولێت یارمەتی دابەزاندنی خاڵی توانەوەی دەدات. ئەمەش واتە کارگەکان وزەی کەمتر بەکاردەهێنن. ئەگەر 10% زیاتر کولێت زیاد بکەیت، نزیکەی 3% وزەی کەمتر بەکاردەهێنیت. بوتڵی شووشەیی ئەمڕۆ لەچاو جاران سووکترە. کێشیان نزیکەی ٤٠٪ کەمترە لە شووشە کۆنەکان. شووشەی سووکتر واتە بارهەڵگرەکان سووتەمەنی کەمتر بەکاردەهێنن بۆ جوڵاندنیان.

دروستکردنی شووشە وزەیەکی زۆری دەوێت. بۆ دروستکردنی یەک کیلۆ شووشە، پێویستت بە نزیکەی... 22 مێگاجۆل وزە . ئەمەش توانەوەی و شێوەدانان و ئامادەکردنی کەرەستەکان دەگرێتەوە.

کاریگەری

بوتڵی شووشەیی لە شتە سروشتییەکانەوە هاتووە، بۆیە هیچ پاشماوەیەکی پلاستیکی تێدا نییە. پێویست ناکات خەمی ئەوەت هەبێت کە مایکرۆپلاستیک یان ماددە کیمیاییەکان بچێتە ناو خواردنەوەکەتەوە. بەڵام دروستکردنی شووشە پێویستی بە گەرمییەکی زۆر بەرز و وزەی زۆر هەیە. ئەمەش شوێنپێی کاربۆنی گەورەتر بە شووشە دەدات لە ئەلەمنیۆم یان پلاستیک. ئەگەر شووشەی نوێ بەکاربهێنیت، کاریگەرییەکەی لەوە زیاترە. ڕیسایکلکردنی شووشە یارمەتی پاشەکەوتکردنی وزە دەدات و پیسبوون کەمدەکاتەوە.

فاکتەری کاریگەری	وەسف
کەرەستەی خاو	خۆڵ، خۆڵەمێشی سۆدە، بەردی لیمۆ
بەکارهێنانی وزە	بەرزە بۆ توانەوەی و شێوەدان
شوێنپێی کاربۆن	بەرزترە لە ئەلەمنیۆم، نزمترە ئەگەر ڕیسایکل بکرێت
مەترسی پیسبوون	بێ مایکرۆپلاستیک، مادەی سەلامەت

پاراستن

شووشە پارێزگارییەکی بەهێز بە خواردنەوەکەت دەبەخشێت. کاردانەوەی نییە لەگەڵ ئەوەی کە تۆ دەیخەیتە ناوەوە. خواردنەوەکەت بە پاکی و تازە دەمێنێتەوە. شووشە هەوا و ئاو لە دەرەوە دەهێڵێتەوە، بۆیە تامەکان زیاتر دەمێننەوە. تۆ تەنها تامی خواردنەوەکەت دەکەیت نەک شووشەکە. شووشە بە ئاسانی ناخڕێت و پەڵە ناکات. بەڵام ئەگەر بیخەیتە خوارەوە دەتوانێت بشکێت.

ئاسوودەیی

شووشەی شووشە قورسە و دەتوانێت بشکێت. هەڵگرتنیان قورسترە لە هەڵگرتنی پلاستیک یان دەبە. پێویستە ئاگادار بیت لە کاتی جوڵاندنی شووشەی شووشە. زۆربەی شووشە شووشەییەکان پێویستیان بە شووشە کەرەوە هەیە. شووشە شووشەییەکان جوان دەردەکەون و هەست بە پتەویی دەکەن لە دەستتدا.

• شووشە شووشەییەکان کلاسیک و فەنتازی دەردەکەون.

• ئەوان خواردنەوەکان بە تامێکی خۆش دەهێڵنەوە.

• دەبێت بە نەرمی مامەڵەیان لەگەڵ بکەیت.

ڕیسایکلکردن

ڕیسایکلکردنی شووشەی شووشە یارمەتی ژینگە دەدات. لە ئەمریکا، نزیکەی... لە سێ شووشەی شووشە یەکێکیان ڕیسایکل دەکرێت . ئەو ویلایەتانەی کە سیستەمی پارەدانیان هەیە نزیکەی ٦٣%ی شووشەی شووشەیی ڕیسایکل دەکەن. ویلایەتەکانی تر نزیکەی 24% ڕیسایکل دەکەن. شووشەی پاک و ڕیزکراو باشترینە بۆ ڕیسایکلکردن. ئەگەر شووشە لەگەڵ زبڵ و خاشاکەکانی تر تێکەڵ بکرێت، دووبارە بەکارهێنانەوە قورسترە. گواستنەوە و ڕیسایکلکردنی شووشە وزە و پارەی زیاتری دەوێت. ڕیسایکلکردنی باشتر پێویستی بە سەبەتەی تایبەت و بەرنامەی زیاتری دانانی پارە هەیە.

ئامۆژگاری: شووشەی شووشە هەڵبژێرە لەو شوێنانەی کە ڕیسایکلکردن بەهێزە. ئەمەش یارمەتی شووشەکەت دەدات جارێکی تر ڕابێتەوە.

دەبە ئەلەمنیۆمەکان

بەرهەم هێنان

دەبە ئەلەمنیۆمەکان لە کانزای بۆکسیتەوە وەرگیراون. کانگەرەکان لە شوێنەکانی وەک ئوسترالیا بۆکسیت هەڵدەکەنن. هەروەها لە ئەمریکای باشوور کانگای دەکەن. کارگەکان بە گەرمی و ئاو بۆکسیت دەکەنە ئەلومینا. ئەلومینا لە پلەی گەرمی زۆر بەرزدا دەتوێتەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستکردنی کانزای ئەلەمنیۆم. دروستکردنی ئەلەمنیۆم وزەیەکی زۆر بەکاردەهێنێت. ڕیسایکلکردنی دەبە نزیکەی هەموو ئەو وزەیە پاشەکەوت دەکات. ئەو تا 95% پاشەکەوت دەکات بە بەراورد بە دروستکردنی دەبەی نوێ . هەروەها ڕیسایکلکردن گازە گەرمخانەییەکان بە هەمان بڕی کەمدەکاتەوە.

کاریگەری

دەبەی ئەلەمنیۆم بۆ هەسارەکە باشترە لە شووشە یان شووشەی پلاستیکی. ئەمە ڕاستە ئەگەر ڕیسایکلیان بکەیت. دروستکردنی دەبە لە ئەلەمنیۆمی ڕیسایکل کراو وزەی کەمتر بەکاردەهێنێت. هەروەها کەمتر دەردانی گازی ژەهراوی دروست دەکات. لە ئەمریکا زۆربەی دەبە نزیکەی ٧١% ناوەڕۆکی ڕیسایکل کراویان تێدایە. بەکارهێنانی ئەلەمنیۆمی ڕیسایکل کراو بە واتای کەمتر کانگاکردن دێت. هەروەها بە مانای کەمبوونەوەی پیسبوون دێت. ڕیسایکلکردن ماددە بەنرخەکان لە زبڵدانەکان دوور دەخاتەوە.

لایەنی کاریگەری ژینگەیی	ووردەکاریەکان
دەردانی گازی گەرمخانەیی	کاتێک ڕیسایکل دەکرێت نزمتر؛ بەرهەمهێنانی ئەلەمنیۆم 3%ی دەردانی گازی گەرمخانەی جیهانییە
بەکارهێنانی وزە	ڕیسایکلکردن 95% وزە پاشەکەوت دەکات بە بەراورد بە بەرهەمهێنانی نوێ
ڕێژەی ڕیسایکلکردن	43% لە ئەمریکا؛ 71% ناوەڕۆکی ڕیسایکل کراو لە دەبە نوێیەکاندا
پیسبوونی مایکرۆپلاستیک	هیچ مایکرۆپلاستیکێک ئازاد نابێت

ئەگەر یەک دەبە ئەلەمنیۆم ڕیسایکل بکەیت، ئەوا وزەی پێویست پاشەکەوت دەکەیت بۆ ئەوەی تەلەفزیۆنێک بۆ ماوەی سێ کاتژمێر کاربکات.

پاراستن

دەبە ئەلەمنیۆمەکان خواردنەوەکان بە سەلامەتی و تازە دەهێڵنەوە. دەبەکە ڕووناکی و هەوا دەگرێت. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ وەستاندنی تێکچوون. لە ناوەوە، ئاسترێکی تایبەت هەیە. ئاسترەکە وا دەکات خواردنەوەکە دەست لە کانزاکە نەدات. ئەمەش تامی خواردنەوەکەت بە خۆشی دەهێڵێتەوە. هەروەها بە سەلامەتی دەیهێڵێتەوە بۆ خواردنەوە. دەبە بەهێزە و لە دزەکردن دەتپارێزێت. هەروەها لە کاتی گواستنەوەدا زیانەکان دەواسێت.

ئاسوودەیی

دەبە ئەلەمنیۆمەکان ئاسانن بۆ بەکارهێنان. سووکن، بۆیە دەتوانیت زۆر هەڵبگریت. دەبە ئەگەر بخرێنە خوارەوە ناشکێن. دەتوانیت لەناو سەلاجەدا کۆیان بکەیتەوە. هەروەها لەسەر ڕەفەکانی فرۆشگاکان کۆدەبنەوە. دیزاینەکە یارمەتی وەستاندنی ڕژانەکان دەدات. دەبە زۆر باشن بۆ بردنی لەگەڵ خۆت. بەرهەمهێنەران دەبە بە قەبارەی جیاواز دروست دەکەن. کانزاکە بە خێرایی خواردنەوەکان سارد دەکاتەوە. هەروەها خواردنەوەکان بۆ ماوەیەکی زیاتر بە ساردی دەهێڵێتەوە.

• کێشی سووک و بەهێزە بۆ هەڵگرتنی ئاسان

• دەتوانرێت کۆبکرێتەوە و شوێن پاشەکەوت دەکات

• دژە ڕژان و دەستکاریکردنی سەختە

• خێرا خواردنەوەکان سارد دەکات و بە ساردی دەیانهێڵێتەوە

ڕیسایکلکردن

دەبە ئەلەمنیۆمەکان زۆر باشن بۆ ڕیسایکلکردن. لە ئەمریکا نزیکەی ٤٣%ی دەبەکان ڕیسایکل دەکرێن. پیشەسازییەکە نزیکەی هەموو ئەلەمنیۆمی ڕیسایکل کراو بۆ دەبە نوێیەکان بەکاردەهێنێت. ئەمەش پێی دەوترێت ڕیسایکلکردنی لوپی داخراو. نزیکەی هەموو دەبەیەکی ڕیسایکل کراو دەبێتە دەبەیەکی نوێ. تێکڕای دەبە 71% مادەی ڕیسایکل کراوی هەیە. دەبە ئەلەمنیۆمەکان ناگۆڕدرێن بۆ مایکرۆپلاستیک. ڕیسایکلکردنی دەبە هەموو جارێک یارمەتی هەسارەکە دەدات.

بەراوردکردن

ژینگەیی

دەتەوێت بزانیت کام دەفر باشترینە بۆ هەسارەکە. هەر جۆرە بە شێوازی جیاواز کاریگەری لەسەر زەوی هەیە. بڕی وزەی جیاواز بەکاردەهێنن و دەبنە هۆی پیسبوونی جیاواز. بۆ بەراوردکردنیان سەیری ئەم خشتەیە بکە:

بابەت	شوێنپێی کاربۆن (kg CO2 eq)	کاریگەری بەرهەمهێنان و سەرچاوەکان	تێبینییەکانی پیسبوون و ڕیسایکلکردن
شووشە	1176	وزەی بەرز بۆ توانەوەی؛ کانگاکردنی خۆڵ زیان بە زەوی و ئاو دەگەیەنێت	دەتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە بەڵام قورسە؛ بەرزی دەردانی گازی ژەهراوی گواستنەوە؛ زیانەکانی ڕیسایکلکردن دەتوانێت زۆر بێت
ئەلەمنیۆم	887	کانگاکردنی بۆکسیت پیس دەکات؛ وزە-چڕ بۆ دروستکردنی نوێ	بۆ هەمیشە دەتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە؛ کێشی سووکە؛ ڕێژەی بەرزی ڕیسایکلکردن؛ کەمتر پیسبوونی گواستنەوە
پلاستیک	436	لە سووتەمەنی بەردینی دروستکراوە؛ وزەی کەمتر بۆ دروستکردن	لەگەڵ ڕیسایکلکردندا تێکدەچێت؛ پیسبوونی مایکرۆپلاستیک؛ ڕێژەی کەمی ڕیسایکلکردن

بوتڵی پلاستیکی سووکە، بۆیە وزەی کەمتر بەکاردەهێنێت بۆ دروستکردن و جوڵە. ئەمەش کەمترین شوێنپێی کاربۆنیان پێدەبەخشێت. بەڵام پلاستیک دەتوانێت بشکێت بۆ پارچەی بچووک کە پێیان دەوترێت مایکرۆپلاستیک. ئەمانە دەتوانن لە زەریا یان زبڵدانەکاندا کۆتایی پێبێت. شووشەی شووشە لە شتە سروشتییەکانی وەک خۆڵەوە هاتووە. قورسن و پێویستیان بە گەرمییەکی زۆر هەیە بۆ دروستکردن. ئەمەش واتە وزەی زیاتر بەکاردەهێنن و پیسبوونی زیاتر دروست دەکەن. دەبە ئەلەمنیۆمەکان سەرەتا پێویستیان بە وزەیەکی زۆرە. کانگاکردن و توانەوەی ئەلەمنیۆم زیان بە ژینگە دەگەیەنێت. بەڵام ئەگەر دەبە ڕیسایکل بکەیت، نزیکەی هەموو ئەو وزەیە پاشەکەوت دەکەیت. دەبە سووکن، بۆیە بارهەڵگرەکان سووتەمەنی کەمتر بەکاردەهێنن بۆ گواستنەوەیان. ڕیسایکلکردنی دەبە ئەلەمنیۆمەکان زۆر یارمەتی هەسارەکە دەدات.

ئامۆژگاری: دەبە ئەلەمنیۆمی ڕیسایکل کراو هەڵبژێرە ئەگەر دەتەوێت پیسبوونی کەمتر و شوێنپێی کاربۆنی کەمتر بێت.

تەندروستی

تەندروستیت گرنگە کاتێک دەفرێکی خواردنەوە هەڵدەبژێریت. بوتڵی شووشە سەلامەتترینە بۆ تەندروستیتان. ناهێڵن هیچ ماددەیەکی کیمیایی بچێتە ناو خواردنەوەکەتەوە. تامێکی پاکت دەست دەکەوێت بەبێ هیچ مەترسییەک لە شووشەکەوە.

دەبە ئەلەمنیۆمەکان لە ناوەوە ئاسترێکی پلاستیکییان هەیە. ئەم ئاسترە زۆرجار بیسفینۆڵ A (BPA)ی هەیە. BPA دەتوانێت ببێتە هۆی کێشەی تەندروستی وەک شێرپەنجە، زیادبوونی کێش، شەکرە و گۆڕینی سیستەمی بەرگری لەش. تەنانەت بڕێکی کەمی BPA دەتوانێت خراپ بێت بۆت. هەندێک وڵات BPA یان لە پاکەتەکانی خۆراکدا قەدەغە کردووە، بەڵام زۆرێک لە دەبە هێشتا بەکاریدەهێنن.

هەروەها شووشەی پلاستیکی دەتوانێت مەترسیدار بێت. هەندێک لە پلاستیکەکان ماددە کیمیاییەکان دەردەچن، بەتایبەتی ئەگەر دووبارە بەکاریان بهێنیتەوە یان لەبەر خۆردا بەجێیان بهێڵیت. ئەم ماددە کیمیاییانە دەتوانن بە تێپەڕبوونی کات هۆرمۆنەکان و تەندروستیتان تێک بدەن.

تێبینی: بوتڵی شووشە باشترینە ئەگەر بتەوێت سەلامەتترین هەڵبژاردن بۆ تەندروستی خۆت.

ئاسوودەیی

خواردنەوەیەکت دەوێت کە هەڵگرتن و بەکارهێنانی ئاسان بێت. بوتڵی پلاستیکی ئاسانترینە. سووک و بەهێزن. ئەگەر یەکێکیان دابەزێنیت، ناشکێت. دەتوانیت بە کاپێکی پیچ دایانبخەیت. دەتوانیت فشاریان بخەیتە سەر و لە چەندین شێوە و قەبارە هەڵیانبژێریت. زۆر کەس حەز بە شووشەی پلاستیکی دەکەن چونکە لەگەڵ ژیانی سەرقاڵیدا دەگونجێت.

هەروەها دەبە ئەلەمنیۆمەکان سووک و بەهێزن. خواردنەوەکان بە خێرایی سارد دەکەنەوە و بە باشی لەناو سەلاجەدا کۆدەبنەوە. بەڵام ناتوانیت دوای کردنەوەی دەبەیەک دابخەیت. شێوەی وەک پلاستیک نەرم و نیان نییە. ئەگەر خواردنەوەکەت تەواو نەکەیت لەوانەیە بڕژێنیت.

شووشەی شووشە هەست بە فەنتازی دەکات و خواردنەوەکان بە تامێکی خۆش دەهێڵێتەوە. بەڵام قورسن و دەتوانن بشکێن. زۆرجار پێویستت بە شووشە کەرەوە دەبێت. هەڵگرتنی شووشە قورسترە، بە تایبەت بۆ منداڵان یان کاتێک لە دەرەوە بیت.

• شووشەی پلاستیکی: هەڵگرتنی ئاسانە، دەتوانرێت دووبارە دابخرێتەوە، شێوەی زۆرە

• دەبە ئەلەمنیۆمەکان: سووک، بەهێز، خێرا سارد دەبنەوە، ناتوانرێت دووبارە دابخرێنەوە

• شووشەی شووشە: قورسە، ناسکە، پێویستی بە چاودێری هەیە

ڕیسایکلکردن

ڕیسایکلکردن یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی زبڵ و خاشاک لە زبڵدانەکان دوور بخرێتەوە و سەرچاوەکان پاشەکەوت دەکات. هەموو دەفرەکان بە یەک شێوە ڕیسایکل ناکەن. لێرەدا خشتەیەک بۆ نیشاندانی جیاوازییەکان:

بابەت	ڕێژەی جیهانی ڕیسایکلکردن	ڕێژەی ڕیسایکلکردنی ئەمریکا (2018)	کارایی ڕیسایکلکردن	تێبینی
ئەلەمنیۆم	71%	50.4%	90%	نزیکەی بۆ هەمیشە ڕیسایکل دەکات؛ بازنەیی بەرز
شووشە	34%	~39.7%	ناوەند	دەتوانێت چەندین جار ڕیسایکل بکات، بەڵام قورس و ناسکە
پلاستیک	40%	29.1%	نزم	کوالیتی لەگەڵ ڕیسایکلکردندا دادەبەزێت؛ زۆربەیان وەک پاشەڕۆ کۆتایی دێت

دەبە ئەلەمنیۆمەکان باشترینن بۆ ڕیسایکلکردن. زۆربەی دەبە لە کەمتر لە دوو مانگدا دەکرێنە دەبەی نوێ. بوتڵی شووشە دەتوانرێت چەندین جار ڕیسایکل بکرێت، بەڵام وزەیەکی زۆری دەوێت و بەو شێوەیە کارامەیی نییە. بوتڵی پلاستیکی کەمترین ڕێژەی ڕیسایکلکردنی هەیە. تەنها بەشێکی کەم لە پلاستیکی ڕیسایکل کراو دەبێتە شووشەی نوێ. زۆربەی پلاستیکەکان وەک زبڵ یان لە سروشتدا کۆتایی دێت.

ئەگەر دەتەوێت دەفرەکەت ڕیسایکل بکرێتەوە و دووبارە بەکاربهێنرێتەوە، دەبە ئەلەمنیۆمەکان باشترینن.

ئامۆژگاری کۆتایی

هەڵبژاردەی دۆستی ژینگە

دەتوانیت یارمەتی هەسارەکە بدەیت بە هەڵبژاردنی دەفری خواردنەوەیەکی گونجاو. هەڵبژاردن شووشە یان ئەلەمنیۆم چونکە دەتوانیت چەندین جار ڕیسایکلیان بکەیت. ئەم ماددانە کوالیتی لەدەست نادەن کاتێک ڕیسایکل دەکرێن. هەندێک جار، لەوانەیە شووشە ببینیت کە لە ڕووەکی وەک نیسک دروستکراون. ئەم بوتڵانە کەمتر ڕۆن بەکاردەهێنن و بۆ زەوی باشترن.

• دەفری شووشەیی یان ئەلەمنیۆم هەڵبژێرە تا بتوانیت دووبارە و سێبارە ڕیسایکلیان بکەیتەوە.

• ئەگەر لە فرۆشگاکان بینیت شووشەی ڕووەکی یان کۆمپۆست تاقی بکەرەوە.

• پاکەتێکی سادە هەڵبژێرە کە شتێکی کەمتری زیادەی تێدابێت بۆ ئەوەی زبڵێکی کەمتر دروست بکەیت.

• شووشەی پڕکردنەوە یان دووبارە بەکارهێنەرەوە بەکاربهێنە بۆ وەستاندنی پاشماوەی یەکجار بەکارهێنان.

• سەیری لیبێڵەکە بکە بزانە ئایا براندەکە باسی سەوزبوون دەکات یان نا.

ئامۆژگاری: هەمیشە بزانە کە ئایا دەتوانیت دەفرەکەت لەو شوێنەی لێی دەژیت ڕیسایکل بکەیت.

بەکارهێنانی ڕۆژانە

دەتوانیت یارمەتی زەوی بدەیت بە ئەنجامدانی گۆڕانکاری بچووک ڕۆژانە. هەوڵبدە کەمتر پلاستیکی یەکجار بەکارهێنان بەکاربهێنیت. کاتێک لە ماڵەوە دەردەچیت بتڵی ئاو یان کوپێکی قاوە خۆت لەگەڵ خۆت بهێنە. ئەگەر پلاستیک بەکاردەهێنیت، لەبیرت بێت کە ڕیسایکل بکەیت. هەروەها دەتوانیت شووشەی کۆن بۆ کاری دەستی یان بۆ هەڵگرتنی شتەکان بەکاربهێنیت.

• لەبری ئەوانەی یەکجار بەکارهێنراون، شووشە یان کوپ کە دەتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە بەکاربهێنە.

• شووشەی بێ BPA یان شووشە هەڵبژێرە بۆ ئەوەی خواردنەوەکانت بە سەلامەتی بمێننەوە.

• لە ماڵەوە یان لە وێستگەکانی پڕکردنەوە شووشەکانت پڕ بکەرەوە.

• بوتڵی شووشە بگەڕێنەرەوە ئەگەر بەرنامەی دانانی پارە لە نزیکەوە هەبێت.

• هەموو دەفرەکانت ڕیسایکل بکە بۆ ئەوەی لە زبڵدان کۆتایی نەیەت.

تێبینی: دەبە ئەلەمنیۆمەکان سووکن و ئاسانن بۆ دووبارە بەکارهێنانەوە، بۆیە زۆر باشن بۆ خواردنەوەکان لەکاتی ڕۆشتندا.

خووەکانی سەوزتر

دەتوانیت هەڵبژاردەی باشتر بکەیت بە بیرکردنەوە لەوەی کە لەناو خواردنەوەکەتدا چییە. ئێستا زۆر کەس خواردنەوە هەڵدەبژێرن لەگەڵ... پێکهاتەی سروشتی یان ئۆرگانیک . کڕینی خواردنەوە ناوخۆییەکان یارمەتی هەسارەکە و کۆمەڵگاکەت دەدات. بەدوای ئەو لیبێڵانەدا بگەڕێ کە لەسەریان نووسراوە 'بەردەوام' یان 'سەرچاوەی ناوخۆیی.' زۆربەی خەڵک دەیانەوێت ڕیسایکل و کۆمپۆست بکەن، هەندێکیشیان پارەی زیاتر دەدەن بۆ بەرهەمە سەوزەکان.

خووی سەوزتر	بۆچی گرنگە
ناوخۆیی و ئۆرگانیک هەڵبژێرە	پیسبوون دەبڕێت و یارمەتی کێڵگە ناوخۆییەکان دەدات
ڕیسایکل و کۆمپۆست	زبڵ و خاشاک لە زبڵدانەکان دوور دەخاتەوە
بەدوای ئیکۆ-لەیبڵەکاندا بگەڕێ	دۆزینەوەی بەرهەمی سەوز ئاسان دەکات
پشتگیری پڕکردنەوە و گەڕانەوە	پاشماوەی پاکەتکردن بۆ یەکجار بەکارهێنان کەمدەکاتەوە

ئەو گۆڕانکارییە بچووکانەی کە ڕۆژانە ئەنجامی دەدەیت بەڕاستی دەتوانن یارمەتی ژینگە بدەن.

بژاردەی زۆرت هەیە بۆ دەفری خواردنەوە. دەبە ئەلەمنیۆمەکان بۆ ژینگە جیاوازن. کەمتر گازی گەرمخانەیی دروست دەکەن و بە ئاسانی ڕیسایکل دەکەن و زیان بە تەندروستی ناگەیەنن. ئەگەر سەلامەتترین بژاردەت دەوێت بۆ تەندروستی، شووشە بە باشی کاردەکات بەڵام وزەی زیاتر بەکاردەهێنێت. بوتڵی پلاستیکی سووک و هەرزانە بەڵام دەتوانێت پیس بکات و لەوانەیە مادەی کیمیایی دەربدات. هەوڵبدە کاتێک دەتوانیت شووشەی دووبارە بەکارهێنەرەوە بەکاربهێنیت. هەموو گۆڕانکارییەکی بچووک یارمەتی پاراستنی هەسارەکە دەدات.

پرسیارە بەردەوامەکان

چی وایکردووە دەبە ئەلەمنیۆمەکان باشتر بن بۆ ڕیسایکلکردن؟

دەبە ئەلەمنیۆمەکان دەتوانرێت چەندین جار ڕیسایکل بکرێت. کانزاکە هەر جارێک بەهێز دەمێنێتەوە. ڕیسایکلکردن وزەی کەمتر بەکاردەهێنێت لە چاو دروستکردنی دەبەی نوێ. زۆربەی دەبە ڕیسایکل کراوەکان بە خێرایی دەبنە دەبەی نوێ.

ئامۆژگاری: ڕیسایکلکردنی یەکێک دەتوانێت وزەی پێویست پاشەکەوت بکات بۆ ئەوەی تەلەفزیۆنێک بۆ ماوەی سێ کاتژمێر کارەبا بدات.

ئایا شووشەی شووشە خواردنەوەکان لە پلاستیک یان ئەلەمنیۆم سەلامەتتر دەهێڵێتەوە؟

شووشەی شووشە ڕێگە نادات مادەی کیمیایی بچێتە ناو خواردنەوەکەتەوە. تامێکی پاکت دەست دەکەوێت. شووشە لەگەڵ شلەمەنیەکان تێکەڵ نابێت. دەتوانیت متمانە بە شووشە بکەیت بۆ ئەوەی خواردنەوەکان بە سەلامەتی بمێننەوە.

کۆنتێنەر	مەترسی شلبوونەوەی کیمیایی
شووشە	هیچ
ئەلەمنیۆم	ئەگەری (پۆشینی BPA)
پلاستیک	دەشێت

بۆچی بوتڵی پلاستیکی دەبێتە هۆی پیسبوون؟

شووشە پلاستیکیەکان دەشکێن و دەبنە پارچەی بچووک کە پێیان دەوترێت مایکرۆپلاستیک. ئەم پارچانە دەتوانن ئازاری ئاژەڵ و ئاو بدەن. زۆربەی شووشە پلاستیکیەکان ڕیسایکل ناکرێن. لە زبڵدان و زەریاکاندا پاشماوەی پلاستیکی دەبینیت.

ئایا دەتوانیت دووبارە دەفری خواردنەوە بەکاربهێنیتەوە؟

دەتوانیت دووبارە بوتڵی شووشە و هەندێک بوتڵی پلاستیکی بەکاربهێنیت. دەبە ئەلەمنیۆمەکان بۆ دووبارە بەکارهێنانەوە دروست نەکراون. بەکارهێنانی شووشەی پڕکردنەوە یارمەتی هەسارەکە دەدات.

• شووشە: باشترینە بۆ دووبارە بەکارهێنانەوە

• پلاستیک: هەندێک جار دووبارە بەکاردەهێنرێتەوە

• ئەلەمنیۆم: دووبارە بەکارناهێنرێتەوە

هەڵگرتنی کام دەفر ئاسانترە؟

بوتڵی پلاستیکی سووک و بەهێزە. دەتوانیت بیانبەیت بۆ هەر شوێنێک. دەبە ئەلەمنیۆمەکان سووکن بەڵام ناتوانیت دووبارە مۆریان بکەیتەوە. شووشەی شووشە قورسە و دەتوانێت بشکێت.

تێبینی: بۆ گەشت و وەرزش، بوتڵی پلاستیکی باشترین هەڵبژاردنە.