بۆچی پێویستە بیر لە خواردنەوەی دەبە ئەلەمنیۆم بکەیتەوە؟

دەبە ئەلەمنیۆمەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان لە پاکەتکردنی خواردنەوەکاندا بەکاردەهێنرێن، لە سۆدە و بیرەوە تا خواردنەوە وزەبەخشەکان و چایەکان. کێشیان سووکە و تێچووی کەمیان هەیە و گونجاون، ئەمەش وایکردووە ببنە هەڵبژاردەی پاکەت بۆ ملیۆنان خواردنەوە لە سەرانسەری جیهاندا. بەڵام سەرەڕای بەناوبانگبوون و ئاسانکارییان، چەند هۆکارێک هەیە کە ڕەنگە خواردنەوەی دەبە ئەلەمنیۆم باشترین هەڵبژاردن نەبێت بۆ تەندروستی و خۆشگوزەرانیت.

لەم بابەتەدا، ئێمە بەدواداچوون بۆ ئەو مەترسییە ئەگەرییانە دەکەین کە پەیوەندییان بە خواردنەوەی دەبە ئەلەمنیۆمەوە هەیە، بەدواداچوون بۆ هۆکارەکانی وەک پێکهاتەی کیمیایی ئەلەمنیۆم، بوونی زیادکەری زیانبەخش، کاریگەرییە ژینگەییەکانی فڕێدانی دەبە ئەلەمنیۆم لەسەر ژینگە، و بەدیلەکانی سەلامەتتر بۆ خواردنەوە قوتووەکان.

1. پێکهاتەی کیمیایی ئەلەمنیۆم و کاریگەرییەکانی لەسەر تەندروستی

ئەلەمنیۆم کانزایەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە پاکەتەکاندا بەکاردەهێنرێت چونکە بەهێزە و کێشی سووکە و بە ئاسانی شێوەی هەیە. لە کاتێکدا ئەلەمنیۆم خۆی بە گشتی سەلامەتە، نیگەرانییەکان لە کارلێککردنی لەگەڵ هەندێک مادەی کیمیایی لە کاتی پرۆسەی قوتوکردندا سەرهەڵدەدەن. زۆرجار ناوپۆشی ناوەوەی دەبە ئەلەمنیۆمەکان چینێکی ڕزینی تێدایە، کە بە شێوەیەکی گشتی لە بیسفینۆڵ A (BPA) یان پێکهاتەی هاوشێوە دروستکراوە، بۆ ڕێگریکردن لە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی نێوان خواردنەوەکە و کانزاکە.

1.1 BPA چییە؟

BPA پێکهاتەیەکی کیمیاییە بۆ ڕەقکردنەوەی پلاستیک و ڕزینەکان. بە شێوەیەکی باو لە ناوپۆشی دەبە ئەلەمنیۆمەکاندا دەبینرێت بۆ ڕێگریکردن لە کارلێککردنی خواردنەوەکە لەگەڵ کانزاکە، ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی تامێکی کانزایی و ئەگەری هەیە کاریگەری لەسەر تام یان کوالێتی خواردنەوەکە هەبێت. بەڵام BPA پەیوەست بووە بە پرسە تەندروستییە جیاوازەکانەوە، ئەمەش بووەتە هۆی نیگەرانی لەبارەی بەکارهێنانی بەربڵاوی لە پاکەتەکانی خۆراک و خواردنەوەدا.

1.2 مەترسییە تەندروستییەکانی پەیوەست بە BPA

BPA بەهۆی مەترسییە تەندروستییە ئەگەرییەکانیەوە بووەتە بابەتی لێکۆڵینەوەی بەرفراوان. هەندێک لە کاریگەرییە تەندروستییە نیگەرانکەرەکانی بەرکەوتنی BPA بریتین لە:

• تێکچوونی هۆرمۆنەکان:  BPA پۆلێن دەکرێت وەک تێکدەری ناوپۆشی دەرەقی، واتە دەتوانێت کاریگەری لەسەر کارکردنی ئاسایی هۆرمۆنەکان لە لەشدا هەبێت. پەیوەندی بە ناهاوسەنگی هۆرمۆنەکانەوە هەیە، کە ڕەنگە بەشداربێت لە پرسەکانی وەک نەزۆکی، زوو باڵغبوون و شێرپەنجەی جۆراوجۆر (بەتایبەت شێرپەنجەی مەمک و پرۆستات).

• نیگەرانییەکانی گەشەکردن:  بەرکەوتنی BPA، بە تایبەتی لە کاتی دووگیانیدا، لەوانەیە کاریگەری لەسەر گەشەکردنی کۆرپەلە هەبێت. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە BPA دەتوانێت کاریگەری لەسەر مێشک و هەڵسوکەوتی منداڵانی گەشەسەندوو هەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی کێشەی درێژخایەنی گەشەکردن.

• زیادبوونی مەترسی تێکچوونی میتابۆلیک:  هەندێک لە توێژینەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە بەرکەوتنی BPA دەتوانێت بەشداربێت لە قەڵەوی و شەکرە و نەخۆشییەکانی دڵ بەهۆی کاریگەری لەسەر کارکردنی گۆڕانکارییەکانی خۆراک.

لە کاتێکدا کە بەدیلەکانی بێ BPA بەردەستن، هەندێک لەم جێگرەوەیانە ڕەنگە هێشتا مەترسی دروست بکەن، هەرچەندە سەلامەتی درێژخایەنیان هێشتا بە تەواوی تێنەگەیشتوون.

2. زیادکەر و پیسکەرەکانی کیمیایی لە... خواردنەوە قوتووەکان

جگە لە BPA، ڕەنگە ماددە کیمیایی و پیسکەرەکانی دیکەش لە خواردنەوە قوتووەکاندا هەبن، ئەمەش زیاتر نیگەرانییەکان سەبارەت بە سەلامەتی خواردنەوە ڕاستەوخۆ لە دەبە ئەلەمنیۆمەکانەوە دروست دەکات. بۆ نموونە، سروشتی ترشی زۆرێک لە خواردنەوەکان، وەک سۆدە، دەتوانێت کارلێک لەگەڵ دەبە ئەلەمنیۆمەکەدا بکات، بە ئەگەرێکی زۆرەوە ماددە کیمیاییەکان بۆ ناو خواردنەوەکە شل بکاتەوە.

2.1 ترشی و شلبوونەوەی کیمیایی

زۆرێک لە سۆدە و خواردنەوە وزەبەخشەکان و شەربەتەکان ترشێکی زۆریان تێدایە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە دەبە ئەلەمنیۆمەکە بە تێپەڕبوونی کات ژەنگ بخوات. ئەم ژەنگاوییە دەتوانێت ببێتە هۆی شلبوونەوەی بڕێکی کەم لە ئەلەمنیۆم یان ماددە کیمیاییەکانی تر لە ناوپۆشی دەبەکەوە بۆ ناو خواردنەوەکە. هەرچەندە ڕێژەکانی بە شێوەیەکی گشتی کەمن، بەڵام کاریگەرییە درێژخایەنەکانی خواردنی ئەلەمنیۆم هێشتا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت.

هەندێک لە لێکۆڵینەوەکان باس لەوە دەکەن کە بەرکەوتنی درێژخایەن بە ئاستی بەرزی ئەلەمنیۆم ڕەنگە پەیوەندی بە تێکچوونی دەمارەکانی وەک نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە هەبێت. لە کاتێکدا هێشتا بەڵگەی یەکلاکەرەوە کەم بووە، بەڵام شایەنی باسە کە هەر بڕە ئەلەمنیۆمێکی شلکراو دەتوانێت بەشداربێت لە بارگرانی ئەلەمنیۆمی گشتی جەستەدا.

2.2 شیرینکەرەوە و پارێزەری دەستکرد

زۆرێک لە خواردنەوە قوتووەکان، بەتایبەتی سۆدەی ڕێجیم و خواردنەوە وزەبەخشەکان، شیرینکەری دەستکرد و مادەی پارێزەر و زیادکەریان تێدایە کە ڕەنگە مەترسی لەسەر تەندروستی دروست بکەن. هەندێک لەم زیادکردنانە وەک ئەسپارتام و سۆدیۆم بەنزۆئات پەیوەندییان بە کێشە تەندروستییە ئەگەرییەکانەوە هەیە وەک سەرئێشە، کاردانەوەی هەستیاری و ناڕەحەتی هەرس.

3. کاریگەری ژینگەیی دەبە ئەلەمنیۆمەکان

جگە لە نیگەرانییە تەندروستییەکان، کێشەی ژینگەیی بەرچاو هەیە کە پەیوەندییان بە دەبە ئەلەمنیۆمەکانەوە هەیە. لە کاتێکدا ئەلەمنیۆم مادەیەکی زۆر ڕیسایکل دەکرێت، بەڵام قەبارەی زۆری دەبە بەرهەم هێنراو و فڕێدراوەکانی ساڵانە کاریگەری قووڵی لەسەر ژینگە هەیە.

3.1 پرۆسەی بەرهەمهێنانی وزە چڕ

بەرهەمهێنانی ئەلەمنیۆم پێویستی بە بڕێکی بەرچاو وزە هەیە. کانگاکردنی بۆکسیت و پاڵاوتنی بۆ ئەلەمنیۆم و پاشان گۆڕینی بۆ ئەلەمنیۆم پرۆسەیەکە کە پێویستی بە سەرچاوەی وزەی بێئەندازە هەیە. ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی شوێنپێی کاربۆن، کە بەشدارە لە دەردانی گازی گەرمخانەیی و گۆڕانی کەشوهەوا.

3.2 ئاستەنگەکانی ڕیسایکلکردن

هەرچەندە دەبە ئەلەمنیۆمەکان لە ڕووی تەکنیکییەوە دەتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێنەوە، بەڵام زۆرجار بە باشی دووبارە بەکارناهێنرێنەوە. بەپێی خەمڵاندنەکانی ئەم دواییە، نزیکەی 50%ی دەبە ئەلەمنیۆمەکان لە ئاستی جیهانیدا ڕیسایکل دەکرێن، بەڵام ئەوە هێشتا ژمارەیەکی زۆر لە دەبە بەجێدەهێڵێت کە لە زبڵدانەکاندا یان وەک زبڵ و خاشاک کۆتاییان دێت. لە ڕاستیدا تەنها ئەمریکا ساڵانە زیاتر لە ٨٠ ملیار دەبە ئەلەمنیۆم بەرهەم دەهێنێت و ڕێژەی ڕیسایکلکردن لە هەندێک ناوچەدا هێشتا زۆر کەمترە لەوەی کە پێویستە.

هەروەها ڕیسایکلکردنی ئەلەمنیۆم پێویستی بە وزەی زیاترە و لەکاتێکدا زۆر کەمتر وزەی دەوێت لە دروستکردنی ئەلەمنیۆمی نوێ لە کەرەستەی خاو، بەڵام هێشتا بەشدارە لە تێکچوونی ژینگە.

4. جێگرەوەی خواردنەوە لە دەبە ئەلەمنیۆم

بە لەبەرچاوگرتنی مەترسییە تەندروستییەکان و نیگەرانییە ژینگەییەکانی پەیوەست بە خواردنەوەی لە دەبە ئەلەمنیۆمەکانەوە، ڕەنگە بتەوێت بیر لەوە بکەیتەوە کە بگۆڕیت بۆ ئەو بەدیلانەی کە هەم سەلامەتترن بۆ تەندروستی و هەم ژینگەدۆستانەتر. لێرەدا چەند بژاردەیەکی بژاردە دەخەینەڕوو:

4.1 شووشەی شووشە

شووشەی شووشە یەکێکە لە سەلامەتترین بژاردەکانی پاکەتکردن کاتێک باس لە خواردنەوەکان دەکرێت. بە پێچەوانەی دەبە ئەلەمنیۆمەکانەوە، شووشە ماددە کیمیاییە زیانبەخشەکانی وەک BPA یان زیادکراوەکانی تر ناخاتە ناو شلەکەوە. سەرەڕای ئەوەش، شووشە زۆر دەتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە و پێویستی بە وزەیەکی بەرچاو نییە بۆ بەرهەمهێنان یان ڕیسایکلکردن. هەرچەندە لە ئەلەمنیۆم قورستر و ناسکترە، بەڵام شووشەی شووشە هەڵبژاردەیەکی نایاب و باشە بۆ ئەو بەکارهێنەرانەی کە بەدوای بژاردەیەکی دۆستی ژینگە و هۆشیاری تەندروستیدا دەگەڕێن.

4.2 دەفری پۆڵا ستانلێس

بۆ ئەوانەی بەدوای بژاردەیەکی دووبارە بەکارهێنەرەوە دەگەڕێن، شووشە و دەفری پۆڵا بەدیلێکی زۆر باشە بۆ دەبە ئەلەمنیۆم. پۆڵا ستانلێس ژەهراوی نییە و بەهێزە و ماددە کیمیاییەکان ناچێتە ناو خواردنەوەکە. هەروەها پلەی گەرمی خواردنەوەکان بۆ ماوەیەکی زیاتر دەپارێزێت، جا گەرم بێت یان سارد. بەکارهێنانی دەفری پۆڵا دەتوانێت پاشەڕۆ کەم بکاتەوە و شوێنپێی ژینگەیی کەم بکاتەوە.

4.3 کارتۆن و دەفری بنەمای کاغەز

هەندێک خواردنەوە وەک شەربەت و شیر ئێستا لەناو کارتۆن یان دەفری کاغەزدا دەبەسترێنەوە. ئەمانە بەگشتی بەدیلێکی سەلامەتترن بۆ دەبە ئەلەمنیۆمییەکان، چونکە پێویستیان بە ئاستری کیمیایی نییە و زۆربەیان لە سەرچاوەی نوێبووەوە و دووبارە بەکارهێنراوەوە دروستکراون. بەدوای ئەو براندانەدا بگەڕێ کە کەرەستەی پاکەتکردنی بەردەوام بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی دڵنیا بیت کە هەڵبژاردنێکی هۆشیاری ژینگەیی دەکەیت.

4.4 دەبە دۆستی ژینگە

ئەگەر ئاسانکاری دەبەتان پێ باشترە بەڵام نیگەرانن لە مەترسییە تەندروستییەکان و کاریگەرییەکانی ژینگە، بەدوای ئەو براندانەدا بگەڕێن کە دەبە دۆستی ژینگە بەکاردەهێنن. هەندێک لە بەرهەمهێنەران بەرەو بەکارهێنانی ئاستری بنەمای ڕووەکی لەبری BPA یان ماددە کیمیاییە زیانبەخشەکانی تر هەنگاویان ناوە. جگە لەوەش کۆمپانیاکان بەدوای ڕێگایەکدا دەگەڕێن بۆ بەکارهێنانی ئەلەمنیۆمی ڕیسایکل کراو لە بەرهەمهێنانی دەبەدا، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی لەسەر ژینگە.

5. دەرەنجام: ئایا بەڕاستی شایەنی ئەوەیە لە دەبە ئەلەمنیۆمەکان بخۆیتەوە؟

لە کاتێکدا کە دەبە ئەلەمنیۆمەکان ڕەنگە گونجاو بن و بە شێوەیەکی بەرفراوان بەردەست بن، مەترسییە تەندروستییە ئەگەرییەکانی پەیوەست بە BPA، زیادکەرە کیمیاییەکان و کاریگەرییە ژینگەییەکانی بەرهەمهێنان و فڕێدان، وایان لێدەکات ببێتە هەڵبژاردەیەکی کەمتر لە ئایدیاڵ بۆ زۆرێک لە بەکارهێنەران. لە تێکچوونی هۆرمۆنەکانەوە تا مەترسییە درێژخایەنەکانی بەرکەوتنی ئەلەمنیۆم، ڕوونە کە خواردنەوەی دەبە ئەلەمنیۆم سەلامەتترین یان بەردەوامترین بژاردە نییە.

لەگەڵ زیادبوونی هۆشیاری لەم پرسانە، زۆرێک لە بەکارهێنەران بەدیلێکی سەلامەتتر هەڵدەبژێرن، وەک شووشەی شووشە، دەفری پۆڵا و بژاردەی پاکەتکردنی ژینگەدۆست. بە بڕیاردانی ئاگادارانەتر سەبارەت بەو خواردنەوانەی کە دەیخۆیت و ئەو دەفرانەی کە دێنە ناویەوە، دەتوانیت بەرکەوتنت بە ماددە کیمیاییە زیانبەخشەکان کەم بکەیتەوە و بەشداری بکەیت لە جیهانێکی بەردەوامتردا.

کە ووتمان، هەموو دەبە ئەلەمنیۆمەکان وەک یەک دروست نەکراون. کۆمپانیای پیشەسازی تەندروستی شاندۆنگ جینژۆو ، ناوێکی متمانەپێکراو لە پیشەسازی پاکەتکردندا، پابەندە بە تەندروستی و سەلامەتی بە بەرهەمهێنانی دەبە ئەلەمنیۆمی ڕووپۆشکراوی ناوەوەی پلەی خۆراک و بێ BPA . جینژۆ دەکەوێتە شاری جینان لە پارێزگای شاندۆنگ و بیرەخانەیەکی بە ڕووبەری ٦٠ هەزار مەتر چوارگۆشە بەڕێوەدەبات و زیاتر لە ١٩ ساڵ ئەزموونی هەناردەکردن لە بەرهەمهێنانی بیرە و دەبە خواردنەوە کوالیتی بەرزەکاندا دەهێنێت. ئێمە هاوبەشی درێژخایەنمان لەگەڵ براندە جیهانییە گەورەکانی وەک کۆکاکۆلا و بیرەی تسینگتاو هەیە، کە خزمەتگوزاری نەخشەی چاپی پیشەیی و چارەسەری تەواوەتی پاکەتکردن پێشکەش دەکەین.

وەک دابینکەرێکی خزمەتگوزاری چارەسەری پاکەتکردن، جینژۆ گرنگی بە چارەسەرکردنی کێشەکانی کڕیار دەدات بە یەکپارچەیی و خێرایی. بە فرۆشتنی ساڵانەی زیاتر لە 5.7 ملیار یەکە ، ئێمە دروستکردووە زنجیرەیەکی دابینکردنی مادەی پاکەتکردنمان بە کارایی بەرز و یەکگرتوو . جا پێویستت بە هاوبەشێکی متمانەپێکراو لە پاکەتکردن بێت یان چارەسەرێکی تەواو یەک وێستگەیی بۆ هێڵی بەرهەمهێنانی خواردنەوەکانت، جینژۆ بە کوالیتی و سەلامەتی و خزمەتگوزارییەکەوە پێشکەش دەکات کە دەتوانیت حسابی بۆ بکەیت.

بۆیە، ئەگەر هێشتا ئاسانکاری دەبە ئەلەمنیۆمەکانت پێ باشترە، دڵنیابە کە ئەو بەرهەمانە هەڵدەبژێریت کە بە ماددەیەکی بێ BPA و سەلامەتی خۆراک دروستکراون — وەک ئەوانەی لەلایەن کۆمپانیای پیشەسازی تەندروستی شاندۆنگ جینژۆوە بەرهەم دەهێنرێن — بۆ ئەوەی چێژ لە خواردنەوەکەت وەربگریت بە ئارامی دەروونی، بەبێ ئەوەی سازش لەسەر تەندروستی خۆت یان ژینگەکە بکەیت.