Aluminiyɔmu bidonw bɛ kɛ ka caya minfɛnw foroko kɔnɔ, k’a ta soda ni biyɛri la ka taa a bila fanga minfɛnw ni tew la. U ka nɔgɔn, u musaka ka dɔgɔ, wa u ka nɔgɔn, o de b’a to u ye minfɛn miliyɔn caman foroko sugandilen ye diɲɛ kɔnɔ. Nka, hali n’u ka di ani u ka nɔgɔn, kun caman bɛ yen minnu b’a to aliminiyɔmu bidonw minni tɛ se ka kɛ sugandili ɲuman ye i ka kɛnɛya ni i ka lafiya kama.
Nin barokun in kɔnɔ, an bɛna farati minnu bɛ se ka sɔrɔ aliminiyɔmu bidonw minni na, an bɛna olu sɛgɛsɛgɛ, ka fɛnw sɛgɛsɛgɛ i n’a fɔ aliminiyɔmu ka kemikaliya, faralifɛn juguw sɔrɔli, aliminiyɔmu bidonw filicogo bɛ se ka nɔ bila sigida la, ani minfɛn minnu bɛ se ka kɛ bidonw nɔ na, olu minnu tɛ mɔgɔ tɔɔrɔ.
1. Aluminiyɔmu ka kemikaliya ni a kɛnɛyako nɔfɛkow
Aluminiyɔmu ye nɛgɛ ye min bɛ kɛ ka caya foroko kɔnɔ bawo a bɛ mɛn, a ka nɔgɔn, wa a cogoya ka nɔgɔn. Hali ni aliminiyɔmu yɛrɛ lakananen don a ka c’a la, haminankow bɛ bɔ a ni kemikɛlifɛn dɔw ka jɛɲɔgɔnya la bidonw kɔnɔ. A ka c’a la, aliminiyɔmu bidonw kɔnɔna na, resin dɔ bɛ sɔrɔ, a ka c’a la, a dilannen don ni bisifenɔli A (BPA) walima o ɲɔgɔnna fɛnw ye, walasa ka minfɛn ni nɛgɛ bali ka ɲɔgɔn sɔrɔ tigitigi.
1.1 BPA ye mun ye?
BPA ye furakisɛ ye min bɛ kɛ ka plastiki ni resinw gɛlɛya. A ka teli ka sɔrɔ aliminiyɔmu bidonw kɔnɔna na walasa minfɛn kana kɛ ni nɛgɛ ye, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka nɛgɛ diya, wa a bɛ se ka nɔ bila minfɛn daji walima a jogo la. Nka, BPA sirilen don kɛnɛyako suguya caman na, o kɛra sababu ye ka hami bila a baaracogo la dumuni ni minfɛnw foroko kɔnɔ.
1.2 Kɛnɛyako farati minnu bɛ sɔrɔ BPA la
BPA kɛra ɲinini caman ye k’a sababu kɛ farati minnu bɛ se ka sɔrɔ kɛnɛyako la. BPA tali kɛnɛyako nɔ minnu bɛ mɔgɔ jɔrɔ kosɛbɛ, olu dɔw ye:
Ɔrimɔni tiɲɛni : BPA bɛ jate farikolo kɔnɔfɛnw tiɲɛni ye, o kɔrɔ ye ko a bɛ se ka farikolo kɔnɔ ɔrimɔni baaracogo ɲuman bali. A jirala ko a ni ɔrimɔni balanbaliya bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka ko dɔw lase mɔgɔ ma i n’a fɔ bangekɔlɔsi, cɛya daminɛ joona, ani kansɛri suguya caman (kɛrɛnkɛrɛnnenya la sin ni ɲɛgɛnɛsira kansɛri).
Yɛlɛma haminankow : BPA tali, kɛrɛnkɛrɛnnenya la kɔnɔmaya waati, o bɛ se ka den ka yiriwali bali. Sɛgɛsɛgɛliw y’a jira ko BPA bɛ se ka nɔ bila denmisɛn minnu bɛ ka bonya, olu hakili ni u ka kɛwalew la, o bɛ na ni yiriwaliko kuntaalajanw ye.
Fɛnɲɛnamafagalanw farati ka bon: Sɛgɛsɛgɛli dɔw y’a jira ko BPA tali bɛ se ka kɛ sababu ye ka fasa, sukarodunbana ani dusukunnabana bila mɔgɔ la, ka a sababu kɛ a bɛ nɔ bila farikoloɲɛnajɛ baara la.
Hali ni fura wɛrɛw bɛ sɔrɔ minnu tɛ BPA ye, o fɛn wɛrɛw bɛ se ka kɛ farati ye hali bi, hali ni u lakanani kuntaalajan ma faamuya ka ɲɛ fɔlɔ.
BPA kɔfɛ, kemikɛlifɛn wɛrɛw ni nɔgɔ wɛrɛw fana bɛ se ka sɔrɔ minfɛn bidonw kɔnɔ, o bɛ hami bila ka taa a fɛ minniko lakanani kan ka bɔ aliminiyɔmu bidonw kɔnɔ k’a ɲɛsin a ma. Misali la, minfɛn caman, i n’a fɔ soda, asidi cogoya bɛ se ka kɛ ni aliminiyɔmu bidon ye, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka kemikɛlifɛnw don minfɛn na.
2.1 Asidi ni kemikɛli fɛnɲɛnamafagalanw bɔli
Soda, fanga minfɛnw ani ji caman bɛ asidi caman sɔrɔ, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka aliminiyɔmu bidon sɔgɔ waati tɛmɛnen kɔfɛ. O sɔgɔli bɛ se ka kɛ sababu ye ka aliminiyɔmu walima kemikɛlifɛn wɛrɛw hakɛ fitininw bɔ bidon kɔnɔna na ka don minfɛn na. Hali ni a hakɛw ka dɔgɔn a ka c’a la, aliminiyɔmu dunni bɛ se ka nɔ minnu bila waatijan kɔnɔ, olu bɛ ka sɛgɛsɛgɛ hali bi.
Sɛgɛsɛgɛli dɔw y’a jira ko ni mɔgɔ bɛ aliminiyɔmu caman ta ka mɛn, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka hakiliɲagami banaw sɔrɔ i n’a fɔ Alzheimer bana. Hali ni dalilu jɔnjɔnw tɛ yen hali bi, a ka kan k’a jateminɛ ko aliminiyɔmu min bɔra a la, o hakɛ o hakɛ bɛ se ka kɛ sababu ye ka farikolo ka aliminiyɔmu doni bɛɛ lajɛlen kɛ.
2.2 Dumunifɛn dilannenw ni u tangalanw
Minfɛn caman minnu bɛ kɛ bidon kɔnɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la dumunikɛminɛnw soda ni fanga minfɛnw, dumuni duman dilannenw, fɛn minnu bɛ u tanga, ani fɛn minnu bɛ fara u kan, olu bɛ se ka farati lase kɛnɛya ma. O faralifɛn dɔw, i n’a fɔ aspartame ni sodium benzoate, olu ni kɛnɛyako gɛlɛyaw bɛ se ka sɔrɔ i n’a fɔ kungolodimi, faritanabana, ani dumunikɛbaliya.
3. Aluminiyɔmu bidonw bɛ nɔ min bila sigida la
Ka fara kɛnɛyako haminankow kan, sigidako kobaw bɛ yen minnu bɛ tali kɛ aliminiyɔmu bidonw na. Hali ni aliminiyɔmu ye fɛn ye min bɛ se ka segin ka kɛ fɛn wɛrɛ ye kosɛbɛ, bidon hakɛ min bɛ dilan ani ka fili san o san, o bɛ nɔba bila sigida la.
3.1 Sɛnɛfɛnw dilanni taabolo min bɛ fanga caman sɔrɔ
Aluminiyɔmu dilanni bɛ fanga caman de wajibiya. Bokisiti bɔli, k’a saniya ka kɛ aliminiyɔmu ye, ka sɔrɔ k’a sɛmɛntiya ka kɛ aluminiyɔmu ye, o ye wale ye min bɛ fanga sɔrɔyɔrɔba de wajibiya. O bɛ na ni gazi bɔlenw bɔli ye, o bɛ kɛ sababu ye ka gaziw bɔli ni waati jiginni na.
3.2 Gɛlɛyaw minnu bɛ sɔrɔ fɛnw lasegincogo la
Hali ni aliminiyɔmu bidonw bɛ se ka segin ka kɛ fɛn wɛrɛw ye fɛɛrɛko siratigɛ la, tuma caman na, u tɛ segin ka kɛ fɛn wɛrɛ ye ka ɲɛ. Kɔsa in na, jateminɛw y’a jira ko aliminiyɔmu bidon 50% ɲɔgɔn bɛ segin ka kɛ fɛn wɛrɛ ye diɲɛ kɔnɔ, nka o bɛ bidon caman to hali bi ka laban binkɛnɛw kɔnɔ walima ka kɛ nɔgɔ ye. Tiɲɛ na, Ameriki dɔrɔn bɛ aliminiyɔmu bidon miliyari 80 ni kɔ bɔ san o san, wa, a lasegincogo hakɛ min bɛ mara dɔw kɔnɔ, o hakɛ bɛ dɔgɔya kosɛbɛ hali bi ka tɛmɛ a ka kan ka kɛ cogo min na.
Aluminiyɔmu seginni fana bɛ fanga wɛrɛw de wajibiya, wa hali n’a fanga ka dɔgɔ kosɛbɛ ka tɛmɛ aliminiyɔmu kura dilanni kan ka bɔ fɛnɲɛnamafagalanw na, a bɛ kɛ sababu ye ka sigida tiɲɛ hali bi.
4. Aluminiyɔmu bidonw ka minfɛn wɛrɛw
Ni aw y’a jateminɛ ko faratiw bɛ kɛnɛyako ni sigida haminankow la minnu bɛ sɔrɔ aliminiyɔmu bidonw minni na, aw bɛ se ka jateminɛ kɛ ka wuli ka taa fɛɛrɛ wɛrɛw la minnu farati ka bon aw ka kɛnɛya ma ani minnu tɛ sigida lakana. Sugandili minnu bɛ se ka kɛ, olu dɔw filɛ nin ye:
4.1 Glass buteliw
Glass buteliw ye pakew labɛncogo ɲumanw dɔ ye ni minfɛnw ko don. A tɛ i n’a fɔ aliminiyɔmu bidonw, gilasi tɛ furakisɛ juguw i n’a fɔ BPA walima faralifɛn wɛrɛw bɔ ji la. Ka fara o kan, gilasi bɛ se ka segin ka kɛ fɛn wɛrɛ ye kosɛbɛ, wa a tɛ fanga caman wajibiya walasa ka a dilan walima ka segin a cogo kɔrɔ la. Hali ni u girinya ka bon ani u ka gɛlɛn ka tɛmɛ aliminiyɔmu kan, gilasi buteliw ye sugandili ɲuman ye feerekɛlaw bolo minnu bɛ fɛɛrɛ ɲini min tɛ sigida lakana ani min bɛ kɛnɛyako ɲɛnabɔ.
4.2 Nɛgɛdaga minnu bɛ kɛ ni nɛgɛ ye
Minnu bɛ fɛɛrɛ ɲini min bɛ se ka baara kɛ kokura, nɛgɛdaga buteliw ni minɛnw ye fɛn ɲumanba ye min bɛ se ka kɛ aliminiyɔmu bidonw nɔ na. Nɛgɛ min tɛ sɔgɔ, o tɛ baga ye, a bɛ mɛn, wa a tɛ kemikɛlifɛnw don minfɛn na. A fana bɛ minfɛnw funteni mara ka mɛn, a kɛra funteni ye wo, a kɛra nɛnɛ ye wo. Ni aw bɛ baara kɛ ni nɛgɛ minɛnw ye minnu tɛ sɔgɔ, o bɛ se ka dɔ bɔ tiɲɛni na ani ka aw ka sigida sennakow dɔgɔya.
4.3 Kartɔnw ni papiye-minɛnw
Minfɛn dɔw, i n’a fɔ ji ni nɔnɔ, olu bɛ pake sisan kartɔnw kɔnɔ walima minɛn minnu bɛ kɛ papiye kan. A ka c’a la, ninnu ye fɛn wɛrɛw ye minnu farati ka bon aliminiyɔmu bidonw nɔ na, bawo u tɛ kɛ ni kemikɛlifɛnw ye, wa u caman dilannen don ni nafolo kura ye, minnu bɛ se ka segin ka kɛ fɛn wɛrɛw ye. Aw bɛ fɛnw ɲini minnu bɛ baara kɛ ni pakew ye minnu bɛ sabati walasa ka a dɔn ko aw bɛ sugandili kɛ min bɛ sigida lakana.
4.4 Bidon minnu bɛ sigida lakana
Ni aw b’a fɛ ka bidonw nɔgɔya nka aw bɛ hami kɛnɛyako faratiw ni sigida laminiko gɛlɛyaw la, aw bɛ fɛnw ɲini minnu bɛ baara kɛ ni bidonw ye minnu tɛ sigida lakana. Dilanbaga dɔw taara a fɛ ka baara kɛ ni jiriw ye, BPA walima fura jugu wɛrɛw nɔ na. Ka fara o kan, tɔnw bɛ ka fɛɛrɛw ɲini walasa ka baara kɛ ni aliminiyɔmu ye min bɛ segin ka kɛ fɛn wɛrɛw ye bidonw dilanni na, o min bɛ dɛmɛ ka sigida nɔfɛkow dɔgɔya.
5. Kuncɛli: Yala a nafa ka bon tiɲɛ na ka aliminiyɔmu bidonw min wa?
Hali ni aliminiyɔmu bidonw bɛ se ka nɔgɔya ani ka sɔrɔ yɔrɔ bɛɛ, kɛnɛyako farati minnu bɛ se ka sɔrɔ BPA fɛ, kemikɛlifɛnw faralen ɲɔgɔn kan, ani u dilanni ni u filicogo bɛ se ka nɔ min bila sigida la, o b’a to u tɛ sugandili ɲuman ye feerekɛla caman bolo. K’a ta ɔrimɔni tiɲɛni na ka se aliminiyɔmu tali farati kuntaalajan ma, a jɛlen don ko aliminiyɔmu bidonw minni tɛ fɛɛrɛ ye min farati ka bon walima min bɛ sabati.
Ni mɔgɔw bɛ ka o ko ninnu dɔn ka taa a fɛ, feerekɛla caman bɛ ka fɛɛrɛ wɛrɛw sugandi minnu tɛ mɔgɔ tɔɔrɔ, i n’a fɔ gilasi buteliw, nɛgɛdaga minnu tɛ sɔgɔ, ani pakew suguya minnu tɛ sigida tiɲɛ. Ni aw ye desizɔnw ta ka ɲɛ aw bɛ minfɛn minnu min ani u bɛ don minɛn minnu kɔnɔ, aw bɛ se ka dɔ bɔ aw ka fɛnɲɛnamafagalan jugumanw tali la ani ka dɔ fara diɲɛ sabatili kan.
O fɔlen, aliminiyɔmu bidonw bɛɛ ma dabɔ ɲɔgɔn fɛ. Shandong Jinzhou Health Industry Co., Ltd , tɔgɔ min dalen bɛ a la pakew dilanni na, o cɛsirilen don kɛnɛyako ni lakanako la, a kɛtɔ ka aliminiyɔmu bidonw dilan minnu bɛ se ka kɛ dumuni ye, minnu tɛ BPA sɔrɔ Jinan dugu kɔnɔ, Shandong mara la, Jinzhou bɛ biyɛrifeereso dɔ baara, min janya ye mɛtɛrɛ kɛrɛnkɛrɛnnen 60.000 ye, wa a bɛ na ni san 19 ni kɔ dɔnniya ye jamana kɔkan , biyɛri ni minfɛn bidon ɲumanw dilanni na. An ni diɲɛ tɔnba dɔw bɛ jɛɲɔgɔnya kɔnɔ kabini tuma jan i n’a fɔ Koka-Kola ani Tsingtao Biyɛri, minnu bɛ sɛbɛnnikɛlan labɛncogo baarakɛlaw di ani ka pakew dilanni ɲɛnabɔcogo dafalenw di.
Jinzhou min ye pakew ɲɛnabɔli baarakɛlaw ye, a b’a sinsin kiliyanw ka gɛlɛyaw ɲɛnabɔli kan ni danbe ni teliya ye. San o san feereli tɛmɛna miliyari 5,7 kan , an ye dɔ jɔ min bɛ baara kɛ kosɛbɛ, min bɛ ɲɔgɔn kan pakew dilancogo cakɛda . I mago bɛ pakew dilanni jɛɲɔgɔn dannamɔgɔ la wo, walima i mago bɛ fura dafalen na min bɛ kɛ yɔrɔ kelen na i ka minfɛnw dilanni sira la, Jinzhou bɛ fɛnw di ni jogo ɲuman, lakana ani baarakɛcogo ye i bɛ se ka i jigi da min kan.
O la, ni aliminiyɔmu bidonw nɔgɔyali ka di aw ye hali bi, aw ye aw jija ka fɛnw sugandi minnu dilannen don ni fɛnw ye minnu tɛ BPA ye, minnu tɛ dumuni ye — i n’a fɔ bɛ minnu dilan Shandong Jinzhou Health Industry Co., Ltd — walasa ka aw ka minfɛn diyabɔ ni hakilisigi ye, k’a sɔrɔ aw ma aw ka kɛnɛya walima aw ka sigida tiɲɛ.
