सुलभस्य मुक्तस्य एल्युमिनियमस्य डब्बस्य मुखस्य धारायाम् एकः बम्पः किम्?

एल्युमिनियमस्य डब्बा अस्माकं दैनन्दिनजीवने अतीव सामान्यं पैकेजिंगपात्रम् अस्ति,

विविधपेयभोजनस्य पॅकेजिंग् इत्यत्र बहुधा प्रयुक्तः । अनेकाः जनाः उपयोगं कुर्वन्तः डिब्बामुखस्य धारस्य परितः लक्ष्यमाणं उल्टं लक्षयितुम् अर्हन्ति एल्युमिनियमस्य डब्बस्य , परन्तु अस्य डिजाइनस्य पृष्ठतः विज्ञानं भूमिकां च अल्पाः एव जानन्ति। एल्युमिनियमस्य डब्बस्य धारं परितः तस्य उदग्रवृत्तस्य अन्तः किम् अस्ति इति पृच्छन्तु, तदा भवन्तः सम्भवतः 'अहं निश्चयेन खोखले अस्ति।' इति व्यवहरिष्यन्ति परन्तु न!

१८१० तमे वर्षे अन्नस्य संरक्षणं सुदृढं कर्तुं इङ्ग्लैण्ड्देशस्य पीटर डुराण्ड् इत्यनेन विश्वस्य प्रथमः धातुकण्टकः आविष्कृतः । परन्तु शताधिककालानन्तरमेव सत्यस्य सुलभं खुलं एल्युमिनियमं डब्बा आविष्कारः अभवत् । १९५९ तमे वर्षे अमेरिकनजनाः नवीनतायाः माध्यमेन, रिपर्-निर्मितसामग्रीणां आवरणं कर्तुं शक्नुवन्ति, ततः पुल-वलयः रिवेटिंग् च सेट्, सटीक-स्कोरिंग्-सहितं, सफलतया सम्पूर्णं धातु-एल्युमिनियम-सुलभं उद्घाटितं डब्बा-ढक्कनं निर्मितवन्तः एतेन नवीनता धातुपात्रप्रौद्योगिक्याः उन्नतिं महत्त्वपूर्णतया प्रवर्धयति स्म । १९७०, १९८० तमे दशके यावत् एल्युमिनियमस्य डिब्बानां उत्पादनं क्रमेण जापान, दक्षिणकोरिया इत्यादिषु प्रदेशेषु प्रसृतम् ।

चीनदेशे १९८० तमे दशके आरम्भे किङ्ग्डाओ-मद्यनिर्माणकेन्द्रेण उत्पादनिर्यातस्य पैकेजिंग्-आवश्यकतानां अनुकूलतायै प्रथमवारं जापानदेशात् सुमुद्रित-सर्व-एल्युमिनियम-२-टुकड-डब्बानां परिचयः कृतः, येन चीनदेशे डिब्बानां व्यापक-प्रयोगस्य आरम्भः अभवत् डिब्बान् मुख्यतया द्वयोः वर्गयोः विभक्तुं शक्यते : एकः टीनप्लेट् इत्यनेन निर्मितः भवति, यथा लुलु बादाम रेन्लु तथा जेडीबी पैकेजिंग्; कच्चामालस्य अनुसारं अन्यः एल्युमिनियमेन निर्मितः, यथा डिब्बाबन्दकोकाकोला, बीयर, कार्बोनेटेड् पेयम् इत्यादयः

धातु-डब्बानां संरचना द्विखण्ड-डब्बा-त्रिखण्ड-डब्बा इति अधिकं विभक्तुं शक्यते . त्रिखण्डीयः डब्बा त्रिभागैः निर्मितः भवति- डब्बाशरीरं, डब्बातलं, डब्बाच्छादनं च । डब्बाशरीरस्य सन्धिः भवति, डब्बाशरीरं च डब्बाच्छादनेन सह डब्बातलेन च रोलिंगधारद्वारा सम्बद्धं भवति । द्वौ डिब्बौ द्वौ भागौ भवतः - डब्बा आवरणं, तलसहितं मुद्रितं निर्विघ्नं डब्बाशरीरं च । डब्बाशरीरं डब्बाच्छादनं च रोलनेन एकं भवति ।

संक्षेपेण यदा एल्युमिनियमस्य उपयोगः सामग्रीरूपेण भवति तदा प्रायः द्विखण्डीयः डब्बा भवति ; यदा टीनप्लेट् उपयुज्यते तदा प्रायः त्रिखण्डीय -डब्बारूपेण भवति . द्वयोः मुख्यः अन्तरः टङ्कशरीरस्य निर्माणप्रक्रिया अस्ति : द्वयोः डिब्बयोः वेल्ड् नास्ति तथा च सन्धिरहितं समग्रं भवति, यत् लीकेजं निवारयितुं साहाय्यं करोति

वस्तुतः अण् इत्यस्य शरीरम् एल्युमिनियमपत्रेषु मुद्रणं कृत्वा एल्युमिनियमस्य डब्बा निर्मीयते । अस्य एल्युमिनियमपत्रस्य स्थूलता प्रायः ०.३ मिलीमीटर् भवति । मुद्रणप्रक्रियायां एल्युमिनियमपत्रं स्ट्रेच् डाय् इति उपकरणे स्थाप्यते । ततः बेलनाकारः मुष्टिः उपरितः पत्रं निपीडयति, तत् भस्मपात्राकारं लघुबेलनं परिणमयति । एषा प्रक्रिया मुद्रणम् इति कथ्यते ।

परन्तु केवलं एकस्य मुद्रणस्य अनन्तरं एल्युमिनियमपत्रेण निर्मितः सिलिण्डरः अद्यापि तुल्यकालिकरूपेण विस्तृतः स्थूलः च भवति, यः अद्यापि अन्तिमस्य एल्युमिनियमस्य डब्बायाः आकारं न प्राप्तवान् अतः बहुविधमुद्रणस्य आवश्यकता वर्तते प्रत्येकं मुद्रणं एल्युमिनियमपत्रं त्रिज्या कृशतरं लघुतरं च करोति, ऊर्ध्वता च वर्धते । एतादृशानां अनेकानाम् दबावानां अनन्तरं मूलगोलं एल्युमिनियमपत्रं क्रमेण एल्युमिनियमस्य डब्बस्य रूपरेखां निर्माति ।

अस्मिन् क्षणे एल्युमिनियमस्य डब्बस्य निर्माणार्थं केवलं द्वौ सोपानौ अवशिष्टौ स्तः : एकं एल्युमिनियमस्य डब्बस्य अधः अवसादं निर्मातुं, अपरं च तस्य सीलीकरणम् तलविषादस्य निर्माणार्थं केवलं गुम्बदरूपेण उपकरणस्य उपयोगः आवश्यकः भवति, यथा मुद्रणप्रक्रिया यत्र एल्युमिनियमस्य डब्बा अर्धवृत्तस्य उपरिभागे निपीड्य अवसादस्य आकारः निर्माति इदं अवगाहितं डिजाइनं तोरणसेतुसदृशं भवति, अधिकं तनावं च सहितुं समर्थं भवति । एताः सर्वाः प्रक्रियाः मिलित्वा सेकण्डस्य सप्तमांशं एव गृह्णन्ति ।

एल्युमिनियमस्य डब्बस्य उपरिभागस्य छटाकरणानन्तरं बाह्यपैकेजिंगं सिञ्चितुं शक्यते । तत्सह एल्युमिनियमस्य अन्तः अपि लेपनस्य आवश्यकता भवति यत् अम्लपेयानां एल्युमिनियमेन सह प्रतिक्रिया न भवति तथा च एल्युमिनियमस्य अत्यधिकसेवनेन तंत्रिकातन्त्रस्य स्वास्थ्यं प्रभावितं न भवति तदनन्तरं कृशभित्तियुक्ते एल्युमिनियमस्य डब्बे कुरुकाः न भवन्ति इति कृत्वा डब्बस्य कण्ठं कृशं आकर्षयितुं आवश्यकम् । अन्ते सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं सोपानं एल्युमिनियमस्य डब्बस्य सीलीकरणं भवति, अतः एव एल्युमिनियमस्य डब्बस्य मुखस्य धारस्य परितः उल्टा भवति ।

एल्युमिनियमस्य डब्बस्य धारायाम् उल्टः किम् ?

सोडायाः लीकं न भवतु इति वयं एल्युमिनियमस्य डब्बस्य उपरिभागं सील कुर्मः । अस्मिन् क्षणे अद्य अस्माकं नायकस्य - ढोलस्य वलयस्य भूमिकां कर्तुं वारः अस्ति। एल्युमिनियमस्य डिब्बानां सीलीकरणस्य एषा तकनीकः द्विगुणमुद्रणम् अपि कथ्यते, अतः द्विगुणं सीलीकरणं किम् ?

यथा अधोलिखिते चित्रे दर्शितं, रक्तवर्णः एल्युमिनियमस्य डब्बस्य ढक्कनस्य उपरि स्थितं एल्युमिनियमपत्रं, नीलवर्णं च एल्युमिनियमस्य डब्बस्य शरीरे एल्युमिनियमपत्रं प्रतिनिधियति टङ्कस्य ढक्कनं टङ्कस्य च परिधिः यांत्रिकदबावस्य क्रियायाः अधीनं दृढतया स्थापितं भविष्यति, एषा प्रक्रिया च परिधिस्य प्रथमस्तरं निर्मास्यति ततः पुनः निपीडनेन द्वितीयः कुण्डलस्तरः निर्मीयते, यः प्रथमकुण्डलस्तरस्य अन्तः स्थितः भवति । एवं टङ्कस्य ढक्कनस्य शरीरस्य च मध्ये द्वौ मुद्रायाः स्तरौ निर्मीयते, ये वसन्तरोल इव दृश्यन्ते ।

परन्तु द्विगुणमुद्रणं स्वयं डब्बस्य अन्तः बहिश्च पूर्णतया पृथक् कर्तुं न शक्नोति, द्रवसीलेण्टेन पूरितस्य अन्तरस्य अन्तः द्विगुणमुद्रणस्य अस्मिन् स्तरे एतत् विशेषगोंदरूपेण कार्यं करोति यत् एल्युमिनियमपत्रद्वयं दृढतया धारयति, सोडायाः बहिः लीकं न भवति । किं च, एतत् एल्युमिनियमस्य डब्बस्य अन्तः मलस्य प्रवेशं निवारयति । सीलेन्टस्य रचना सामान्यतया लेटेक्सस्य, रबरस्य, रालस्य वा मिश्रणं भवति, स्निग्धविलायके च विलीयते । अतः एल्युमिनियमस्य डब्बस्य परिधिं परितः स्निग्धद्रवः वेष्टितः भविष्यति इति कः चिन्तितवान् स्यात्?